De aardappeltermijnmarkt is een essentieel marktinstituut voor alle marktdeelnemers in de aardappelmarkt, van akkerbouwers tot verwerkende industrie. Dat stelt Joost Pennings die in het verleden veel onderzoek heeft gedaan naar de aardappeltermijnmarkt en risicomanagement.
Pennings is directeur Marketing-Finance Research Lab (MFRL) aan de universiteit in Maastricht en professor Marketing and Consumer Behaviour bij Wageningen University & Research.
Zijn onderzoek is tegenwoordig meer gericht op fraudedetectie op termijn- en optiemarkten. Maar voor een aantal vragen over het belang en het functioneren van de aardappeltermijnmarkt maakt hij graag wat tijd vrij. Ook al is hij op reis. Hij belooft de volgende week te antwoorden als hij weer thuis is, maar binnen twee dagen komen de antwoorden al per mail binnen.
Pennings noemt het heel jammer voor de aardappelsector dat er tot nog toe geen handel op de termijnmarkt heeft plaatsgevonden in oogst 2026. Juist de prijzen die door bied- en laatkoersen tot stand komen, bevatten waardevolle informatie van hoge kwaliteit. "Als akkerbouwer en ook als aardappelindustrie wil je graag deze informatie hebben. Zie het als een lichtje dat misschien niet de hele ruimte verlicht, maar wel de contouren zichtbaar maakt."
Moeilijker beslissingen nemen
Zonder die prijssignalen wordt volgens hem het moeilijker om strategische beslissingen te nemen. Voor akkerbouwers gaat het dan om keuzes in bouwplan, investeringen in machines en opslagcapaciteit. Voor de industrie geldt hetzelfde bij investeringsbeslissingen en het plannen van de afzet van aardappelproducten.
Volgens Pennings is er in het verleden vrij veel onderzoek gedaan naar de gevolgen voor de fysieke markt als er geen zaken meer worden gedaan op de termijnmarkt. "De studies laten zien dat in het geval er geen termijnmarkt meer is voor een grondstof, de fysieke markt volatieler wordt", stelt hij.
Voor een akkerbouwer zou het verdwijnen van de termijnmarkt volgens hem heel nadelig zijn. "Onzekerheid zorgt ervoor dat kapitaalkosten omhoog gaan en dat je wendbaarheid en kracht om te innoveren minder wordt. Bovendien, als er geen termijnmarktprijzen zijn, wordt het nog moeilijker voor de akkerbouwer om te beoordelen of een vaste contractprijs, een goede weerspiegeling is van de markt. Dat geldt natuurlijk ook voor de verwerkers en andere marktpartijen in het marktkanaal van aardappelen en aardappelproducten."
Gevolgen voor risicomanagement
Wanneer er geen handel meer plaatsvindt op de termijnmarkt beperkt dat volgens Pennings de mogelijkheden voor effectief risicomanagement. Goederentermijnmarkten zijn volgens hem belangrijke en efficiënte risicomanagementinstrumenten. Als specifieke voordelen noemt hij flexibiliteit en het ontbreken van wanbetalingsrisico (default-risico). Die kenmerken onderscheiden termijnmarkten van andere risicomanagementinstrumenten.
Uit eigen onderzoek blijkt bovendien dat akkerbouwers het waarderen dat zij zelf kunnen bepalen wanneer zij prijzen vastleggen in een transparante markt. Pennings: "Het gebruik van termijnmarkten reduceert niet alleen de volatiliteit van de cash flows en daarmee de kapitaalkosten van de akkerbouwer, het leidt vaak tot een verbetering van het financieel resultaat (net cash flow). Dat laatste effect ontstaat omdat de akkerbouwer een betere marketeer wordt als hij de kennis en kunde van termijnmarkten heeft."
Effect op contracten en vrije markt
Voor zowel contractteelt als de vrije markt geldt dus in essentie hetzelfde: zonder termijnmarkt ontbreekt een belangrijk referentiepunt voor prijsvorming en risicobeheersing, wat kan leiden tot grotere onzekerheid en schommelingen. Hoewel er op de aardappeltermijnmarkt op dit moment geen handel plaatsvindt, zijn er voor deze markt volgens Pennings nog wel kansen. "Het is belangrijk dat de termijnmarktstructuur – dus de wijze waarop de termijnmarkt is georganiseerd en de bijbehorende regels – goed blijft aansluiten bij alle marktpartijen. Hier is veel onderzoek naar gedaan."
Dynamische markt vraagt om aanpassing
De fysieke aardappelmarkt is voortdurend in beweging. Niet alleen veranderen productie, vraag en internationale handelsstromen, ook de spelers in de markt ontwikkelen zich. De termijnmarkt zal daarop moeten anticiperen. "Het termijncontract moet de fysieke markt weerspiegelen", benadrukt hij.
Dat betekent dat contractvoorwaarden, specificaties en leveringscondities moeten aansluiten bij de realiteit in het veld. Daarnaast is het cruciaal dat de toegang tot de termijnmarkt optimaal is en dat ook de inrichting van marginverplichtingen en clearing goed functioneert. Alleen dan kan de termijnmarkt zijn rol als betrouwbaar marktinstrument blijven vervullen.
Nu het de markt nog ontbreekt aan een termijnmarktnotering voor april 2027 is het volgens Pennings aan de verschillende belangenbehartigers en betrokken instanties om de termijnmarkt weer aan te zwengelen. Hij wijst daarbij op LTO Nederland, Rabobank, ABN Amro en aardappelorganisatie NAO, maar ook brokers zoals Marex en StoneX. Ook noemt hij Europese organisaties zoals EUPPA en Europatat en de termijnmarkt EEX. "De vraag is wie zo'n initiatief om de aardappel termijnmarkt vlot te trekken, gaat coördineren."