De situatie in Amerika laat zien hoe snel de kunstmestmarkt onder druk kan komen te staan wanneer beleid onzeker is en de beschikbaarheid van kunstmest op de markt beperkt wordt. Dat is precies de situatie waarin Europa zich nu bevindt. Niet door een tekort aan productiecapaciteit, maar door het ontbreken van duidelijkheid over de beleidsaanpak.
De Europese kunstmestmarkt wordt nog altijd gedomineerd door onzekerheid rond het Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM), dat per 1 januari 2026 zijn intrede gedaan heeft. In de markt circuleren verwachtingen van een heffing die uiteenloopt van circa €10 tot wel €120 per ton kunstmest. Die brede bandbreedte zorgt ervoor dat importeurs door de hoge risico's nauwelijks in staat zijn om hun planning of begroting rond te krijgen. Die onzekerheid wordt versterkt doordat de Europese Commissie pas aan het einde van het eerste kwartaal van 2026 duidelijkheid wil geven over de exacte CBAM-heffingen, met terugwerkende kracht. Dat maakt langetermijnplanning vrijwel onmogelijk.
Benchmarkcijfers vergroten onzekerheid
Recent gepubliceerde benchmarkcijfers hebben die onzekerheid eerder vergroot dan verkleind. Het gaat om voorlopige standaardwaarden voor de hoeveelheid CO2 die vrijkomt bij de productie van een ton kunstmest binnen het CBAM-systeem. Deze benchmarks geven aan hoeveel CO2 de Europese Unie veronderstelt dat er vrijkomt bij de productie van een ton kunstmest en vormen daarmee de basis voor de CBAM-heffing. De benchmarks verschillen per producttype, zoals ammoniak, ureum of NPK, en worden toegepast wanneer importeurs geen gedetailleerde emissiegegevens van producenten kunnen aanleveren. De standaardwaarden zijn bewust aan de hoge kant vastgesteld om onderschatting van emissies te voorkomen. Juist hier ligt het probleem, schetsen veel kunstmestanalisten. De bandbreedtes zijn groot, de cijfers zijn nog niet definitief en het is onduidelijk of de Europese Unie uiteindelijk per land, per producent of per individuele fabriek zal rekenen. In plaats van richting te geven, zorgen de benchmarks daardoor juist voor extra terughoudendheid in de markt.
Parallellen met de Verenigde Staten
De situatie vertoont duidelijke overeenkomsten met wat zich het afgelopen jaar in de Verenigde Staten afspeelde. Hoewel daar circa 65% van de kunstmest binnenlands wordt geproduceerd, met name stikstof, blijft de VS voor ongeveer 40% van de totale aanvoer afhankelijk van import, vooral bij fosfaat en kali. Het is vooral die afhankelijkheid die de markt volgens analisten kwetsbaar maakte, omdat leveranciers door geopolitieke spanningen en onzekerheid over importheffingen terughoudend waren. Tussen april en augustus van het afgelopen jaar lagen de fosfaatimporten circa 50% lager dan een jaar eerder. Tegelijkertijd bleef de vraag hoog door sterke maïsprijzen, wat leidde tot forse prijsdruk.
Structurele kwetsbaarheid in Europa
Voor Europa zijn de risico's mogelijk nog groter. Als de aanvoer van buiten Europa in de eerste maanden van 2026 achterblijft door onzekerheid over CBAM-kosten, kunnen later in het jaar knelpunten ontstaan. Niet omdat er wereldwijd geen meststoffen beschikbaar zijn, maar omdat leveringen tijdelijk worden uitgesteld of omgeleid. Uiteindelijk voelen de telers de gevolgen. Hogere kunstmestprijzen drijven de productiekosten op, die deels doorberekend moeten worden in de keten, wat uiteindelijk zal moeten zorgen voor hogere voedselprijzen voor de consument. Tegelijkertijd blijven geïmporteerde landbouwproducten zoals tarwe en maïs buiten het CBAM en komen daardoor goedkoper de Europese markt op. Europese telers hebben hierdoor hogere kosten dan hun buitenlandse collega's, terwijl ze vaak niet de volledige prijsverhoging aan de consument kunnen doorberekenen.