De beste remedie tegen hoge prijzen zijn hoge prijzen wordt wel gezegd. Daar kunnen we in de akkerbouw over mee praten. Dik vier jaar geleden stond tarwe op de Matif ruim boven de €400 per ton, twee jaar terug passeerde aardappelen op de PotatoNL voor de tweede keer de €60 per 100 kilo en vorig jaar sloten we het uienseizoen af met prijzen van €40 en meer op de regionale beurzen. Van de euforie die toen heerste in de akkerbouw is nu niks meer over. Lees meer over prijsdruk in de akkerbouwmarkten.
Goede en slechte jaren horen erbij maar een jaar als dit, waarin niks wil, is voor de stemming en de portemonnee niet goed. De gewassen voor het komende verkoopseizoen staan natuurlijk nog grotendeels buiten, maar het groeizame weer van de laatste weken maakt menig teler vanuit marktperspectief somber.
Een reflex vanuit de teler is in zo'n jaar om naar de zwakke positie van de boer in de keten te wijzen. Naast de prijs- en weerrisico's, die inherent zijn aan het vak, heb je als boer ook nog eens veranderde wet- en regelgeving en aanvullende eisen op het gebied van bijvoorbeeld duurzaamheid die afnemers en verwerkers stellen. 'Wij dragen de grootste risico's en hebben maar naar de pijpen van de afnemers, verwerkers en retail te dansen die met ons werk mooie sier maken', is hoe sommige telers naar de keten kijken.
Matige of ronduit slechte prijzen in de akkerbouw zijn geen exclusief Nederlands of Europees probleem. Eerder deze maand werd bijvoorbeeld nog bekend dat een van de grootste landbouwbedrijven in Canada op omvallen staat. We hebben ook berichten gezien van bijvoorbeeld Australische akkerbouwers en boeren in Zuid-Amerika die niet weten hoe ze met gestegen kunstmest- en brandstofprijzen en achterblijvende graanprijzen alles kunnen betalen.
Positie in de keten
Prijzen die onder de kostprijs liggen hou je als boer natuurlijk niet lang vol. Vooral vanaf de zijlijn wordt dan vrij makkelijk geroepen dat je in de goede jaren (die we zeker ook hebben gehad) maar wat extra buffer had moeten opbouwen. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Vanuit de boer geredeneerd is het goed te verklaren dat er aan de bel getrokken wordt over de huidige bedrijfseconomische omstandigheden.
Om de positie van de boer te verbeteren klinken verschillende geluiden over bijvoorbeeld markttransparantie, centrale sturing op het areaal/productie en zelfs opkoopprogramma's om overschotten weg te werken om zo prijzen te stutten of diversificatie c.q. verbreding van het landbouwbedrijf.
Van markttransparantie wordt iedereen als het goed is beter. Dat zal alleen niet direct effect op de prijzen hebben. Weten dat we in een markt met een tekort of overschot te maken hebben, verandert de prijzen immers niet.
Actief sturen
Direct ingrijpen in de markt door bijvoorbeeld te sturen op areaal en/of productie kan goed werken. Denk nog maar even terug aan het suikerbieten- of melkquotum. Dat vereist echter wel een beschermde markt. Als we nog even bij de suiker blijven, dan zien we dat de Europese suikerfabrieken behoorlijk goed kunnen sturen op areaal en productie, maar dat het op een volatiele wereldmarkt heel erg tegenvalt pieken en dalen voor de Europese telers op te vangen.
Er valt te beargumenteren dat een landelijke of Europese verkleining van het areaal van een gewas om de prijzen op te drijven fundamenteel onhoudbaar is in een geglobaliseerde economie. Als we hier met zijn allen besluiten om bijvoorbeeld 20% minder aardappelen te telen puur om de prijs op te drijven (niet vanuit de vraag gedreven zoals nu min of meer het geval is) staan onze collega's in de VS bij wijze van spreken in hun handen te wrijven om dat gat op te vullen. Een marktaandeel dat je eenmaal verloren hebt, is ook niet zomaar weer terug te winnen.
Opec van de aardappelen
Er zijn overigens wel voorbeelden te vinden waar sturing van de markt tot op zekere hoogte werkte. Met de vereniging van aardappeltelers in de Amerika, de United Potato Growers of America (UPGA) voorop en nog enkele kleinere telersverenigingen, werd in 2005 als doel gesteld om aardappelen ordentelijk op de markt te brengen zodat boeren er wat aan kunnen verdienen. De Opec van de aardappelwereld worden was de ambitie.
Bij aanvang waren de leden van de UPGA goed voor ongeveer 60% van het aardappelareaal in de VS. Door gerichte areaalplanning met boetes voor leden die zich daar niet aan hielden en grote druk op telers buiten het kartel tot aan het deels vernietigen van de oogst om de prijs in de benen te houden, is de UPGA verschillende jaren is staat geweest de Amerikaanse aardappelmarkt naar zijn hand te zetten. Voor een deel door concurrentie van buiten de VS, maar zeker ook door de dreiging van rechtszaken door onder andere consumentenorganisaties - ingezet op het oneigenlijk opdrijven van prijzen - is de ingrijpende marktregulatie door telers voor een belangrijk deel losgelaten. Er is nog steeds sturing van telersorganisaties, maar de absolutie dominantie zoals vijftien jaar geleden het geval was, is verdwenen.
Vierde of vijfde gewas
Areaalkrimp om een prijs in de benen te houden klinkt als teler natuurlijk leuk, maar dat zorgt voor een ander probleem. Wat moet je op de vrijgekomen extra hectares telen? Over het vierde of vijfde gewas naast aardappelen, bieten, granen en in veel gebieden ook uien wordt al tientallen jaren gesoebat zonder veel succes. Eiwitgewassen, gewassen voor biobrandstof of grondstoffen voor biobased bouwmaterialen, we hebben het allemaal voorbij zien komen en zelden is het een succes geworden.
Om een nieuw gewas succesvol te maken is het niet voldoende dat een paar telers enkele jaren een leuk saldo hebben. Het moet schaalbaar zijn, er moet vraag zijn naar het product en de infrastructuur eromheen moet kloppen. De aardappelketen zoals nu in de EU-4 is ook niet van de ene op de andere dag ontstaan. Van voornamelijk tafelaardappelen vijftig of zestig jaar geleden zijn we geleidelijk door veranderende vraag van de consument richting teelt van aardappelen voor verwerking gegaan.
Vanuit de overheid worden soms pogingen ondernomen om de landbouw een bepaalde kant uit te sturen, maar dat valt in de praktijk ook niet mee. Denk nog maar even aan de stimulans voor eiwitgewassen in de eco-regelingen en de effecten die dat op die markt heeft gehad.
Langdurige ondersteuning om een alternatief op poten te zetten, kan ook. Garantie dat het daarna op eigen benen kan staan is er echter niet. Denk bijvoorbeeld aan de investeringen in biogas in Duitsland. Voor de eerste installaties is inmiddels de subsidie afgelopen en zelfs met de huidige gas- en energieprijzen kan het commercieel na 25 jaar verdere ontwikkeling eigenlijk nog niet uit.
Economische realiteit
Er valt van alles en nog wat te zeggen over areaalplanningen of alternatieve gewassen, maar uiteindelijk is het economisch resultaat per bedrijf bepalend. Een nichemarkt kan voor een individueel bedrijf heel goed uitpakken, maar zoals de naam al zegt, is die niet geschikt voor de grote massa. Diversificatie in de vorm van een neventak kan ook lucratief zijn, maar ook dat moet bij het bedrijf en de boer passen.
De kopgroep van telers die het meest efficiënt is met de teelt - of het nu om aardappelen, uien, tarwe, maïs of een ander gewas gaat - zal niet direct het roer helemaal omgooien. Bijsturen hoort er natuurlijk bij, maar voor velen is toch het verbeteren van de efficiëntie de meest logische weg voorwaarts.
Zoals we de afgelopen jaren hebben kunnen zien dat hoge prijzen de beste remedie zijn tegen hoge prijzen, werkt dat ook dan andere kant op met lage prijzen. Dat het snel kan veranderen is overigens vaker aangetoond. In oogstjaar 2017 zakte de aardappelnotering van de PotatoNL onder de €4 aan het einde van het seizoen en startte de oogst van 2018 op €26.