Onlangs zijn de laatste vijf nationaal grootschalige woningbouwlocaties aangewezen. In Assen, Best, op Walcheren, in Roosendaal en in Zuidplas moeten tot 2040 zo'n 25.000 woningen worden gebouwd. Daarmee is de lijst van 31 locaties rond, goed voor ruim 400.000 woningen.
Voor de grondmarkt is het aantal huizen niet het nieuws. Het nieuws is wat er met de waarde van een perceel gebeurt zodra het op die kaart belandt. Dezelfde hectare kent dan ineens drie prijzen, en de vraag is wie het verschil opstrijkt.
Eén perceel, drie prijzen. Zolang de bestemming landbouw is, telt de agrarische waarde. Die hangt onder meer af van grondsoort, ligging, verkaveling en wat een boer ermee kan: voer, bouwplan, mestplaatsingsruimte. Dat is de prijs die u kent van de burenverkoop of de verkoop bij inschrijving.
Komt woningbouw in beeld, dan schuift daar de verwachtingswaarde overheen. Het perceel is nog akker of grasland, maar aspirant-kopers rekenen al met een andere toekomst. Niet de opbrengst van het gewas telt, maar de kans dat de bestemming wijzigt.
Die kans is geen zekerheid. Een plan kan jaren blijven liggen, zoals plan Rijnenburg in Utrecht of woningbouwproject Cortelande in Zuidplas, dat vastzat op bereikbaarheid en waterveiligheid. Toch beweegt de prijs al bij het gerucht, en harder zodra het Rijk een locatie nationaal grootschalig noemt.
De derde waarde is aan de orde als de woonbestemming rond is en de grond bouwrijp kan worden gemaakt. Dan telt het aantal woningen dat erop past, minus de kosten van ophoging, infrastructuur, water en een aandeel betaalbare huur en koop.
Waardesprong
Het gat tussen de eerste en de derde prijs is de waardesprong. Daarover gaat de discussie in de agrarische wereld. Niet over de vraag of er woningen nodig zijn, maar over het moment waarop de hectare van prijs verandert, en wie er dan eigenaar is. Waar het perceel ligt, bepaalt de prijs. Die waardestijging ligt niet als een deken over de hele gemeente. Ze hangt af van de ligging van het perceel ten opzichte van de woningbouwplannen.
Vaak wordt woningbouw op agrarische grond ontwikkeld, maar niet altijd. In Assen wordt bedrijventerrein Stadskwartier een woonwijk. In de spoorzone van Roosendaal en in Vlissingen gaat het om bestaand stedelijk terrein. Daar speelt herontwikkeling van vastgoed, niet de prijs van een hectare cultuurgrond.
Bij de overige locaties gaat het wel om een omslag van landbouw naar woningbouw. Kloosterveen in Assen groeit verder het buitengebied in, Best breidt uit aan de noordwestrand en tussen Middelburg en Vlissingen komen woningen in het agrarische landschap.
Cortelande wordt een nieuw dorp in de polder, meters onder zeeniveau. Daar wordt landbouwgrond omgevormd tot bouwlocatie. Precies op die hectares zit de sprong waar boeren, beleggers, investeerders, projectontwikkelaars en aannemers naar kijken.
Dan is er een tweede categorie: grond die net buiten de wooncontour valt, maar wel nodig is voor bijvoorbeeld een weg, waterberging of als ruilgrond voor een bedrijf dat moet wijken. De waarde hiervan stijgt, maar niet tot woningbouwniveau.
Roosendaal liet eerder zien hoe dat werkt: landbouwgrond kopen als ruilmiddel, zodat elders ontwikkeld kan worden. De verkoper deelt dan mee in de schaarste, maar niet in de volle sprong.
Daar weer net buiten gebeurt het omgekeerde. Het perceel blijft agrarisch en deelt niet mee in de woningbouwprijs, terwijl de omgeving verandert. Meer verkeer, een woonwijk op korte afstand, klachten over werktijden, mest en spuitzones. De gebruikswaarde daalt, en soms ook de marktwaarde, omdat een koper minder teeltvrijheid overhoudt.
Drie percelen, drie waarden
Drie percelen naast elkaar kunnen zo drie kanten op gaan: fors omhoog als bouwgrond, iets omhoog als ruilgrond, of omlaag als buurman van de nieuwe wijk. Wie aan tafel zit als de prijs kantelt. De waardesprong ontstaat niet op de dag dat de eerste paal de grond in gaat. Hij ontstaat op het moment dat de verwachting hard wordt. Een aanwijzing als deze is zo'n moment, net als straks een plek in de Nota Ruimte. Wie dan eigenaar is, zit aan de goede kant van de streep.
Overheden en marktpartijen proberen vóór dat kantelpunt te kopen. Daarnaast kan de overheid een voorkeursrecht vestigen. De eigenaar mag dan nog steeds verkopen, maar moet de grond eerst aanbieden aan de gemeente, de provincie of het Rijk.
Uit een analyse blijkt dat bijna driekwart van alle voorkeursrechten sinds 1990 in de afgelopen vijf jaar is gevestigd. De overheid koopt niet altijd, maar zorgt er wel voor dat de waardesprong niet geruisloos naar een ontwikkelaar of belegger gaat. Een voorkeursrecht dwingt geen verkoop af, en de prijs hoort marktconform te zijn.
Het geschil zit in het woord marktconform. Is dat de agrarische waarde, omdat de bestemming nog landbouw is? Of hoort de verwachting er al bij, omdat iedereen weet wat de overheid met de locatie van plan is?
Bij minnelijke grondverwerving wordt eerst onderhandeld. Leidt dat niet tot overeenstemming, dan kan onteigening volgen, met recht op volledige schadeloosstelling. In de praktijk wordt dan jarenlang gediscussieerd over wat die vergoeding dekt: de hectare zoals die nu wordt gebruikt, de hectare zoals die straks wordt gebruikt, en het bedrijf dat die hectares niet kan missen.
Risico van vertraging
Ontwikkelaars en beleggers rekenen anders. Zij kopen verwachting, geen voer. Een perceel met een reële kans op woningbouw is voor hen een optie op de sprong. Hoe eerder ze instappen, hoe groter hun aandeel, en hoe groter ook het risico dat het plan alsnog vertraagt. Cortelande laat zien dat dat risico reëel is. Jaren vertraging betekent jaren waarin de agrarische ondernemer de grond nog in gebruik heeft.
Ken de prijs die bij uw perceel hoort. De woningen in Assen, Best, op Walcheren, in Roosendaal en in Zuidplas worden door alle wet- en regelgeving niet op korte termijn gebouwd. De herprijzing is echter al begonnen.
Binnenkort legt Den Haag de 31 locaties hoogstwaarschijnlijk vast in de Nota Ruimte. Een summier plan komt dan een flinke stap dichter bij de werkelijkheid. Voor een grondeigenaar telt één vraag: welke van de drie prijzen hoort bij uw perceel? De agrarische waarde, de verwachtingswaarde of de waarde als ruwe bouwgrond? En hoort u bij de partij die de waardesprong ontvangt, of bij de buurman die alleen de beperkingen krijgt?
© DCA Market Intelligence. Op deze marktinformatie berust auteursrecht. Het is niet toegestaan de inhoud te vermenigvuldigen, distribueren, verspreiden of tegen vergoeding beschikbaar te stellen aan derden, in welke vorm dan ook, zonder de uitdrukkelijke, schriftelijke, toestemming van DCA Market Intelligence.