defotoberg / Shutterstock.com

Analyse Krijn J. Poppe

Het Nederlandse voedselsysteem na corona

20 April 2020 - 5 reacties

Elke crisis laat zijn sporen na, anders was het geen crisis. Zo ook de coronacrisis. Maar het is nog erg lastig om te voorspellen welke zaken straks worden gezien als 'voor corona' en welke als 'na corona', als het gaat om ons voedselsysteem.

Meer digitaal zakendoen - of het nu gaat om videoconferencing of online eten bestellen - kunnen wel eens een blijvertje zijn nu we gedwongen geleerd hebben hoe dat moet. Maar geldt dat ook voor de toegenomen vraag naar duurzamere en gezondere producten en bezoeken aan de lokale boer?

 Juist nu is behoefte aan beschouwing over welke toekomst we als samenleving met elkaar willen

 

Voorspellingen op dit vlak worden al snel speculatie. Veel van dergelijke opinies zijn ook vooral op wensbeelden gebaseerd, niet op analyse. Tegelijkertijd worden er bij de overheid en in bedrijfsleven met duizelingwekkende snelheid onder druk allerlei besluiten genomen, waar tot voor kort studies, maatschappelijke kosten/baten-analyses, commissies van deskundigen en politieke discussies maar moeilijk tot overeenstemming leidden. Met andere woorden: juist nu is behoefte aan beschouwing over welke toekomst we als samenleving met elkaar willen. Vandaar dat ik wat overdenkingen op papier zet - voor wat het op dit moment waard is.

Gezondheidscrisis
Het eerste dat opvalt aan de coronacrisis is dat het een gezondheidscrisis is die duidelijke raakvlakken heeft met het voedselsysteem en de zwakke punten daarvan blootlegt. Het is een zoönose die ontstaan lijkt te zijn door onprofessionele, mogelijk zelfs illegale handel van exotisch wild in Wuhan. Maar wel een zoönose en hoewel die voor deskundigen weinig te maken heeft met onze manier van vee houden, is dat niet hoe veel burgers het ervaren: de interpretaties dat er geen wezenlijk verschil is met Q-koorts en dat 'Moeder natuur terugslaat' zijn alom aanwezig. Juist of onjuist, in management en politiek geldt 'feelings are facts'.

Een tweede opvallend verschijnsel is dat veel van de IC patiënten mannen met zwaarlijvigheid en levensstijl gerelateerde aandoeningen zijn. Voeding en levensstijl spelen blijkbaar een rol. Preventief zagen we nauwelijks een rol voor de overheid om mensen met die levensstijl te helpen, maar nu groeit het besef dat er naast of in de studie medicijnen ook meer aandacht nodig is voor preventieve gezondheidszorg.

Schonere leefomgeving
Als derde is er het punt van de luchtkwaliteit. Niet alleen ervaren mensen nu wat het is om in een schonere leefomgeving te leven en blijkt dat veel levens te sparen, maar er zijn ook aanwijzingen dat de luchtvervuiling een rol speelt in het aantal slachtoffers. Door transmissie of omdat de gezondheid minder is.

Het feit dat die verschijnselen zich voordoen bij de consument/burger en bij de leefomgeving, past naadloos in een analyse die onderzoekers al langer maken van het voedselsysteem en de noodzaak tot transitie. De negatieve effecten zitten bij begin en eind van de keten, de zwakste partijen. En de politiek vindt het lastig dat te corrigeren. De vraag is dus wat we daarvan leren voor het post-corona tijdperk.

Economische crisis
De gezondheidscrisis is door de noodzakelijke 'ophokmaatregelen'ook omgeslagen in een economische crisis. Op korte termijn zijn allerlei agrarische ketens fors ontregeld: de markt voor snijbloemen en fritesaardappelen is ingestort. Het blijkt lastig stromen van de out-of-home markt te verleggen naar het supermarktkanaal. Ervaren seizoenwerkers uit Oost-Europa komen ineens niet meer opdagen en moeten door werkloos horecapersoneel worden vervangen.

Internationale voedselmarkten beginnen behoorlijk ontregeld te worden, waar ook de Nederlandse import en export last van heeft. Daarbij duikt net als in 2007/2008 ook protectionisme op, wat zeer schadelijk is voor minder bedeelden in ontwikkelingslanden.

Wereldwijd ontstaat een economische crisis van ongekende omvang. Die economische crisis blijft ons langer achtervolgen dan de gezondheidscrisis: er komt een forse recessie aan met sterk oplopende werkloosheid. Dat heeft effect op het voedselsysteem van de toekomst.

Politieke crisis?
En of dat allemaal niet genoeg is, is er ook het risico dat de geopolitieke tegenstellingen in de wereld scherper worden. Binnen de EU is de samenwerking verre van optimaal, elk land probeert vooral zijn eigen misère te regelen, we doen weer ervaring op met gesloten grenzen. De financiële maatregelen die overheden nu nemen leiden tot veel meer schulden waar in de EU ook een politieke crisis uit kan voortkomen. Temeer als de recessie de opvattingen over de noodzaak van een Green Deal rond het klimaat (en ander milieubeleid) hier en daar doet veranderen.

Internationaal lijken de Aziatische landen door virussen als Sars en Mers beter voorbereid. Populistische leiders blijken veel moeite te hebben snel in te grijpen, met forse gevolgen. De vraag is wat dit betekent voor het machtsevenwicht in de wereld, de internationale handel en ons denken over de rol van de staat.

4-lagen model
Een analyse die de korte termijn en tijdelijke effecten wil scheiden van de lange termijn structurele effecten heeft baat bij enige methodologie. Het institutioneel-economische lagenmodel van Oliver Williamson (2000) kan hier behulpzaam zijn. Op de onderste laag vind je de aanpassingen in markten, de allocatie van goederen met hun prijzen en volumes.

Daar gaat het om zaken als meer (of minder) vraag naar online bestellen en thuisbezorging van voedsel, meer digitale consultancy en inspecties, minder vraag naar seizoenwerkers uit andere landen, meer vraag naar goedkope kip in tijden van recessie, etc. Hier zijn de trends misschien nog het makkelijkst waar te nemen en te voorspellen. En markten voor producten en diensten kunnen vrij snel weer in een evenwichtssituatie terecht komen.

Mechanismes die aansturen
Het niveau erboven is de governance: via welke mechanismes sturen we in de keten de productie en consumptie aan? Handelen we via veilingen of contracten? Letten we alleen op prijs of ook op andere aspecten bij de in- en verkoop? Je mag verwachten dat bedrijven zich hier ook enige vragen

 Via welke mechanismes sturen we in de keten de productie en consumptie aan? Handelen we via veilingen of contracten? Letten we alleen op prijs of ook op andere aspecten bij de in- en verkoop? 

 

gaan stellen. Boeren die zich via hun contract nu ineens met lage prijzen voor fritesaardappelen of vleeskalveren geconfronteerd zien, gaan zich afvragen of die contracten niet eenzijdig het risico op hen afwentelen. In de board rooms zullen CEO's zich af moeten vragen waarom zij niet verzekerd waren voor deze situatie (het tennistoernooi van Wimbledon was dat wel omdat ze indertijd een geval van SARS hadden en hun risico-analyse aanpasten). Evenzo vraagt een Poolse retailer zich af of de asperges komende jaren niet uit eigen land moeten komen in plaats vanuit de lage landen die moeite hebben om goedkoop te leveren.

Als bedrijven zelf al niet die vraag stellen, moet de overheid dat doen. Daarmee zijn we bij de derde laag van Williamson: de formele wetten en regels. In een crisis wint de macht aan gezag en dat is in dit geval bij de Europese staten ook het geval. Dat geeft mogelijkheden om in meer dossiers, zoals klimaat, tot actie over te gaan. Actie is allereerst vereist, daar waar er gebreken aan het licht zijn gekomen.

Niet alleen in de gezondheidszorg en andere kritische infrastructuur, maar ook in het algemeen in de arbeidsmarkt, waar veel zzp-ers en laagbetaalden snel in de problemen komen. Terwijl die nu wel het etiket 'cruciaal beroep' opgeplakt hebben gekregen. Dergelijk beleid kan ook gevolgen hebben voor het voedselsysteem, met zijn grote hoeveelheid laagbetaalde arbeid.

Leningen en kapitaalinjecties
Al op korte termijn moet de overheid zich ook afvragen hoe ze zich verhoudt tot die bedrijven die we nu redden met kapitaalinjecties en leningen. Als we KLM en Schiphol overeind houden in plaats van de verliezen af te wentelen op (internationale) beleggers en na een herstart doorgaan (zoals ooit met Sabena en Swiss Air gebeurde), maken we dan komende jaren ook afspraken over klimaat, stikstofruimte en het belastingvrij vliegen binnen een straal van 750 km?

Evengoed had hier een voorbeeld uit het voedselsysteem kunnen staan: als we de vlees-, zuivel-, of fritesindustrie en de boeren steunen met belastinggeld, betreft dit dan leningen die komende jaren worden terugbetaald? Of is het hulp waaraan eisen worden gesteld over de omvang van de productie, aangezien die nogal gebaseerd is op buitenlandse inputs die hier milieuvervuiling veroorzaken en we ook nog een stikstofcrisis moeten oplossen? Of is er juist reden om vanuit strategisch belang om ons te kunnen voeden alle ruimte aan de sector te geven en de sector te ontzien in milieudiscussies? Allemaal vragen die nu al relevant zijn en dat straks nog meer worden.

Cultuur, normen en waarden
Het vierde niveau in het lagenmodel verandert door de tijd het langzaamst en er zijn vaak zeer forse crises voor nodig: de laag van cultuur, normen en waarden. Op dit vlak zijn de speculaties misschien nog wel het grootst. Sommigen denken dat we een wat ander mens worden. Met weer meer gemeenschapszin, meer genietend van het voorjaar in eigen tuin of de natuur (die inderdaad intenser lijkt te worden beleefd), meer aandacht voor gezond en duurzaam leven, ook met een fietstochtje naar de boer in de korte keten.

Anderen wijzen op het feit dat velen - niet in de laatste plaats jongeren die nu inschikken voor kwetsbare ouderen - eenzelfde toewijding van de gemeenschap en de overheid eisen aan het voorkomen van de volgende crisis: die van het klimaat. Maar even goed kun je stellen dat de hedonistische mens straks terug is en de schade wil inhalen. Ondanks of juist als tegenwicht tegen de werkeloosheid. De Spaanse griep was immers geen belemmering voor de Roaring Twenties. (Lees verder onder de foto).

Foto: C. Welman / Shutterstock.com
Grote onzekerheden zijn bij uitstek reden voor een scenario-analyse. Het ligt dan voor de hand de twee bovenste en meest onzekere lagen uit het model van Williamson als variabelen te kiezen. Krijgen we een periode met veel of weinig overheidsinterventie en gaan we naar een andere leefstijl of niet? Dat levert vier scenario's op.

Scenario 1: Business as usual
Er verandert weinig in onze leefstijl en de rol van de overheid in de samenleving. We keren weer snel terug naar ons oude leefpatroon van de geïndividualiseerde samenleving. De overheid managet nog wel de recessie, maar die blijkt mee te vallen en net als bij de bankencrisis worden leningen door bedrijven netjes terugbetaald. Na verloop van tijd brengt de overheid zijn staatsdeelnemingen weer naar de beurs.

Weinig druk op de overheid om klimaat en andere milieu-issues voortvarend aan te pakken

 

Met de onveranderde opvattingen is er weinig druk op de overheid om klimaat en andere milieu-issues voortvarend aan te pakken, de politiek blijft het dan ook lastig houden met dergelijke vraagstukken. Dat wil niet zeggen dat er helemaal niets verandert. Op de lagere niveaus van Williamson's model kunnen er wel degelijk verschuivingen plaatsvinden. Meer online, het aanscherpen van contracten op risico's, verzekeren tegen een pandemie zijn enkele voorbeelden.

Ook minder geconcentreerde productie, maar fabrieken in meerdere landen (die je blijkbaar met video-conferencing en internet of things heel goed vanuit hier kunt aansturen) wordt hier en daar zeker overwogen en leidt tot forse veranderingen in bepaalde situaties. Maar heel anders wordt de wereld in dit scenario niet. In termen van veerkracht-denken wordt vooral de robuustheid versterkt.

Scenario 2: Den Haag Centraal
Is de benaming voor een scenario waarin onze leefstijl maar weinig verandert door de coronacrisis, maar de overheid stevig de macht krijgt. Het neoliberale denken dat Thatcher en Reagan omarmden bij de crisis in de jaren '70 verschuift naar de achtergrond. We waarderen de overheid weer als organisator van de samenleving, gezien de inzet in de crisis. De corona is nog geruime tijd in ons midden en de economische crisis is diep en lang.

Stikstofruimte verdwijnt uit de landbouw naar de woningbouw en industrie

 

De overheid houdt zich intensief bezig houden met aanpassing van de arbeidsmarkt. Er wordt ook meer in gezondheidszorg en onderwijs geïnvesteerd. Belastingen gaan omhoog. Werk, werk, werk is het adagium en dat wordt deels ingevuld met woningbouw, die gezien de ervaringen in de crises vooral gezocht wordt in tuindorpen op landbouwgrond. Almere-Oosterwold als inspiratiebron voor de 1,50 meter stad. De Europese Green Deal wordt zeer sterk afgezwakt om de concurrentiepositie met andere continenten niet te verstoren.

Toch heeft een deel van de publieke werken te maken met de klimaat- en energievraagstukken, want daar gelden de internationale afspraken en er blijven NGO’s die de rechter aan hun zijde vinden. Boeren die denken dat met de aandacht voor werkgelegenheid de milieurem van de productie af gaat, konden nog wel eens worden teleurgesteld. Stikstofruimte verdwijnt uit de landbouw naar de woningbouw en industrie. Kringlooplandbouw komt dichterbij door extensivering en grondgebonden veehouderij.

Een meekoppelend winstpunt: er liggen kansen voor voedingstuinbouw als gezonder alternatief. In termen van veerkracht-denken kan je dit scenario typeren als adaptief. Niet alleen bepaalde ketens passen zich aan om robuuster te worden, maar het voedselsysteem zelf wordt door overheidsbeleid aangepast aan de ruimte die er in het land is en wordt daarmee minder kwetsbaar. Dat dwingt de op exportgerichte bedrijven om vaker in het buitenland te expanderen.

Scenario 3: Samen in de regio
Is een scenario waarin we onze leefstijl daadwerkelijk aanpassen, maar de neoliberale politiek blijft domineren. De opgebloeide gemeenschapszin, de aandacht voor natuur en een gezonde leefomgeving met gezond voedsel zijn blijvend. De aandacht voor toerisme in eigen land of althans in Noordwest-Europa wint aan belangrijkheid, mede onder invloed van de werkeloosheid, lage inkomensgroei en hogere belastingen om de staatsschuld op orde te krijgen. Dit alles biedt kansen voor de korte ketens, multifunctionele en biologische landbouw.

Kansen voor
de korte ketens, multifunctionele en biologische landbouw

 

Saamhorigheid wordt belangrijk gevonden en dat uit zich in bijvoorbeeld streekproducten en authenticiteit. Initiatieven uit programma's voor plattelandsontwikkeling als het Zuid-Hollandse Voedselfamilies krijgen ruime navolging. Arbeidskosten blijven laag, ook omdat er belangstelling is uit andere lidstaten met economische problemen om hier te werken. Er is wel regionale politieke discussie over de milieuruimte van de landbouw, maar die richt zich eerder op geur en fijnstof dan op klimaat, stikstof of bodem.

De grote, exportgerichte bedrijven in de agrarische sector en de daarmee verbonden boeren ondervinden dan ook weinig tegenwerking. Het voedselsysteem bestaat uit een regionale component met multifunctionele boeren en korte ketens, maar evenzo is er de 'gangbare' landbouw en multinationals die in een strategie van schaalvergroting goedkope producten voor koopjesjagers en de export produceren. In termen van veerkracht-denken kan je ook dit scenario typeren als adaptief. Niet alleen bepaalde ketens passen zich aan om robuuster te worden, maar het voedselsysteem zelf wordt diverser en past zich aan aan nieuwe waarden en normen.

Scenario 4: Het land op de schop
Is het meest extreme scenario. Net als in wederopbouw van de jaren '50 krijgt de staat een veel grotere rol in de maatschappij. En tegelijkertijd veranderen onze opvattingen over onze leefstijl en hoe we met elkaar om willen gaan. Die twee trends versterken elkaar en de overheid krijgt de taak een nieuwe economie te realiseren. We redden uit de oude economie alleen datgene wat we mee willen nemen naar de toekomst.

We willen goed voorbereid zijn op een volgende crisis, dus de overheid krijgt na een zware gezondheids- en economische crisis de taak ons voor te bereiden op de klimaatcrisis. Gezien het succes van de apps waarmee drie jaar lang ons gedrag is gemanaged om intelligent uit de lockdown te geraken, wordt er in de maatschappij voluit ingezet op ICT en transparantie, deels ook ten koste van privacy. Boeren moeten hun gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en andere milieu-indicatoren openbaar maken.

Boeren zijn de uitvoerende arm van multinationals en kunnen beter worden afgerekend op true cost dan hen te subsidiëren en te reguleren

 

Door het grote sociale experiment dat de coronacrisis is, komt de overheid er achter dat consumentengedrag wel degelijk beïnvloedbaar is en slaat actief aan het stimuleren om een transitie van dierlijk naar plantaardig eiwit te bevorderen. De vleestax is snel ingevoerd en helpt met het dekken van overheidstekorten. De corona-app wordt uitgebreid met een module om voedselinname en gezondheidsstatus aan elkaar te koppelen, zodat je smartphone rood, oranje of groen kleurt na het avondeten en je huisarts leest met artificial intelligence software mee.

Als tegenhanger reguleert de overheid de techbedrijven en platforms om de privacy en het nutskarakter van die voorzieningen te waarborgen. Evenzo gaan we in analogie van de zzp-ers inzien dat boeren de uitvoerende arm zijn van multinationals en dat we beter die kunnen afrekenen op true cost dan boeren subsidiëren en reguleren. Net als in de jaren '50 worden onafhankelijk kostprijzen berekend voor overheidsingrijpen, nu op basis van true cost.

Robottechnologie dringt door en vervangt een groot deel van de immigranten voor seizoenswerk. Vooral in de tuinbouw wordt dit sterk gestimuleerd. Enerzijds omdat we gezonder gaan eten, maar dit voor lagere economische klassen wel betaalbaar willen houden. Anderzijds uitvoerende arbeid duurder wordt. Door alle innovaties verdwijnt de economische crisis snel uit beeld en stijgen de lonen, waardoor automatisering en robotisering verder wordt aangejaagd.

De combinatie van veranderende leefstijl, toenemende inkomens en een sturende overheid maakt dat de omvang van de agrarische sector wordt aangepast aan de beschikbare, en dalende milieuruimte. Tegelijkertijd wordt veel nieuwe technologie ontwikkeld die wordt geëxporteerd. De grote toeleveranciers in de landbouw en de voedselproducenten zien zich steeds meer als een (Noordwest) Europees bedrijf en werken in symbiose met vele kleinere startups, die ze soms opkopen om schaalgrootte te geven. In termen van veerkracht denken is dit scenario gericht op transformatie.

Tot slot
Deze scenario's komen natuurlijk niet uit. Daar zijn scenario’s ook niet voor, het zijn geen voorspellingen. Ze proberen alleen het denken te structuren en het denkraam op te spannen. En aan te zetten tot een discussie: welke toekomst willen we eigenlijk? Voor individuele bedrijven, organisaties en personen zijn scenario’s vooral bedoeld om je voor te bereiden op verrassingen. Maar collectief kunnen we tot op zekere hoogte ook kiezen.

Dat moet nu deels met duizelingwekkende snelheid onder druk van het moment. En dat is dus geholpen met dit type analyses. Die kunnen verder worden ingevuld met kwantitatieve aannames om ze verder in modellen door te rekenen en nieuwe inzichten of inconsistenties op te sporen. Ze kunnen ook meer specifiek worden gemaakt voor bepaalde beslissingen bij de overheid of in het bedrijfsleven. Ook updates zijn komende tijd gewenst: vermoedelijk valt over een half jaar al weer meer te zeggen welke richting het uit gaat.

Qua methodiek lijkt het ook bij nieuwe ontwikkelingen handig om de feiten te interpreteren op zwakke signalen, vervolgens te kijken of die in het lagen model van Williamson te ordenen zijn en op de hogere lagen van dat model de grootste onzekerheden te benoemen en die met een techniek uit de kunde van het toekomstverkennen verder te exploreren.

Deze analyse van Krijn Poppe, is als long read, geplaatst op de website van Wageningen UR en met toestemming overgenomen door Boerenbusiness.

boerenbusiness.nl

Krijn J. Poppe

Krijn Poppe werkte bijna 40 jaar als econoom bij het LEI en Wageningen UR en vervult nu een aantal advies- en bestuursfuncties. Voor Boerenbusiness duikt hij in zijn boekenkast en bespreekt actuele ontwikkelingen aan de hand van klassiek geworden studies.
Reacties
5 reacties
gewone boer 20 April 2020
Dit is een reactie op het Boerenbusiness artikel:
[url=http://www.boerenbusiness.nl/column/10886790/het-nederlandse-voedselsysteem-na-corona]Het Nederlandse voedselsysteem na corona [/url]
senairo vier lijkt wel erg op de ideologie van mao zhedong
wat zo mooi begon eindig dan als nachtmerrie
een ding is zeker technocratie is aan het groeien in de wereld
democratie schaft zichzelf af best eng
hans 21 April 2020
Alles blijft zoals het was.
Men redt de grote verliezers om straks nog vrijer weer door te kunnen. Milieuproblemen? Men ontkent ze, of bekijkt ze eventueel zeer eenzijdig. Schijnoplossingen zijn snel gevonden, men haalt bij de kleinen om de groten te ontzien en te voorzien.

De hele "crisis" is er om het MKB te decimeren.

Economie?
Dat is geen exact vak, dat kun je manipuleren zoals je wilt.
Gratis geld bijdrukken. Rentestand onhoudbaar maken. Beurzen beinvloeden. Belastingparadijsje spelen.

We willen groei. Maar onze schulden lopen alleen maar op.
Onze volksgezondheid is miserabel. Onze voedselbanken zijn leeg.
En nu laten we onze ouderen al creperen.
Cees 21 April 2020
Welk scenario waar en wanneer? Het ene scenario hier en elk van die andere scenario's ergens anders in en/ buiten de EU, als die met de Euro tenminste blijft bestaan, of is dat een ander scenario? De uitdagingen lijken alleen maar toe te nemen, maar let wel om overmorgen te kunnen genieten moet ik morgen nog wel zien door te komen.
Jan kievit 22 April 2020
Het is heel simpel om een bedrijf op te zetten en uit te bouwen is de ruimte van overheden en marktwerking die elk berdrijf wel of niet krijgt zie gewabeschermingsbeleid en consumenten prijzen .
Jan-Jaap 22 April 2020
Schiphol zal niet uitbreiden, Investeringen in infrastructuur gaan 'on hold', milieu krijgt voorrang, want dat levert geld op en verlaagt uiteindelijk de kosten. Minder Chinezen naar Giethoorn. Geen weekendje naar NJ of Mexicostad. Carola volgt Rutte op. Dus volop veranderingen.
U kunt niet meer reageren.

Meld je aan voor onze nieuwsbrief

Mis niets en schrijf je in voor onze gratis dagelijkse nieuwsbrief

Opinie Krijn J. Poppe

Hogere prijzen lokken lagere prijzen uit

Nieuws Export

Lockdowns China hinderen export vlees en zuivel

Nieuws Resultaten

Lockdown op thuismarkt remt zuivelgigant Yili niet

Nieuws Varkens

Tönnies leed fors omzetverlies in 2021

Blijf op de hoogte

Mis niets en schrijf je in voor onze gratis dagelijkse nieuwsbrief