Special Energie
Nieuwe energiecrisis legt kwetsbaarheid bloot
De recente spanningen in het Midden-Oosten laten zien hoe snel de energiemarkt kan kantelen en hoe groot de economische gevolgen zijn. Ondernemers in de agrarische sector voelen dat direct in de portemonnee en er is veel onzekerheid over de verdere ontwikkeling van de prijzen.
De impact is breed. Diesel, waarop vrijwel alle trekkers en andere landbouwmachines draaien, staat op historisch hoog niveau. Kunstmestprijzen stijgen doordat belangrijke meststoffen uit het Midden-Oosten komen én voor de productie gas nodig is. De hoge gasprijs speelt vanzelfsprekend ook de tuinbouw parten en de hogere brandstofprijzen werken ook door in transportkosten. Verder ontstaan er – door het aandeel gas in de elektriciteitsmix – bij weinig wind- en zonne-energie vaker pieken in de stroomprijs. Dat kan gevolgen hebben voor de kosten van zaken als opslag, ventilatie en melkrobots, maar dat is wel sterk afhankelijk van wat een ondernemer zelf aan hernieuwbare energie opwekt.
De insteek van dit artikel zou in eerste instantie zijn: Is de energiecrisis voorbij of is volatiliteit het nieuwe normaal? Let wel: dat was voor 28 februari 2026 toen de VS en Israël een oorlog begonnen tegen Iran en daarmee een nieuwe energiecrisis zich aandiende. Het verkeer door de Straat van Hormuz is sindsdien ernstig verstoord en energie-installaties in de regio zijn beschadigd. Dat roept de vraag op: wat moeten we doen om in de toekomst om verzekerd te zijn van aanvoer van energie wanneer een nieuwe crisis zich aandient?
Tijdens de laatste energiecrisis was het ook een oorlog die meespeelde. De inval van Rusland in Oekraïne op 24 februari 2022 zorgde voor een slechte beschikbaarheid van Russisch gas en een enorme piek in de prijzen. Er waren verschillende andere factoren die al sinds medio 2021 de gasprijs opdreven, zoals vraagherstel na de coronaperiode en krap aanbod. De gasprijs liep enorm op met als hoogtepunt €349,87 per MWh op 26 augustus 2022. Zulke extreme pieken hebben we nu (vooralsnog) niet gezien.
Ook de olieprijs liep op aan het begin van de oorlog in Oekraïne. 6 maart 2022 stond $130 per vat op het bord.
Eerst van Russisch gas nu van Amerikaans LNG afhankelijk
Russisch gas ging door de oorlog in Oekraïne in de ban en inmiddels heeft Rusland plaats gemaakt voor de VS als grootste gasleverancier aan Europa.
Een voordeel is dat er in deze tijd van het jaar minder vraag is naar gas voor verwarming, maar de gasvoorraden moeten ook weer gevuld voor de komende winter. De gasvoorraden zijn aan het begin van het vulseizoen historisch laag. Volgens data van Gas Infrastructure Europe is de EU-vulgraad op dit moment 30,4%, terwijl de Nederlandse gasvoorraden voor 7,7% vol zijn. Dat is de laagste vulgraad van de EU. 1 april begon het nieuwe vulseizoen, maar de prikkels om de gasvoorraad aan te vullen ontbreken door de hoge gasprijs. De sluiting van het Groningenveld maakt Nederland bovendien afhankelijker van import. Europa haalt voornamelijk gas via pijpleidingen uit Noorwegen en LNG uit de VS, al komt (of kwam) een deel ook uit Qatar. Landen als India en China kopen veel meer LNG uit Qatar en die worden dan ook directer geraakt. Voor het vullen van de gasvoorraden moet Europa zodoende concurreren met de Aziatische landen.
Oorlog kan nog twee jaar doorwerken
Waar de Iran-oorlog extremer doorwerkt, is in de olieprijs. Ruwweg een vijfde van alle wereldwijd verhandelde olie gaat normaliter door de Straat van Hormuz tussen Iran en Oman. Volgens cijfers die het kabinet noemt in een Kamerbrief is de EU voor ruwe olie voor 97% afhankelijk van import en is ongeveer 12% van deze importstroom nu niet beschikbaar. Ook hier geldt dat er concurrentie is op de wereldmarkt waardoor een deel van de reguliere import naar elders kan gaan.
Bij de start van dit jaar stond de olieprijs rond de $60 per vat en door overproductie lag eerder een daling dan een stijging voor de hand. Hoe anders is de situatie nu. Ruime beschikbaarheid heeft plaatsgemaakt voor schaarste. 30 maart bereikte de olieprijs een hoogtepunt van $112,78 per vat. De prijs is een stuk gezakt maar met ruim $95 per vat nog steeds op een hoog niveau.
Diesel is harder in prijs gestegen dan ruwe olie. De schaarste wordt daar meer gevoeld doordat er in Europa minder raffinagecapaciteit voor is en het op grote schaal wordt gebruikt door transport, industrie en landbouw en er weinig alternatieven voorhanden zijn. De prijs steeg zelfs boven de €205 per 100 liter (vanaf 4.000 liter, LTO-ledenprijs). Momenteel is dat met ruim €167 een stuk lager, maar nog steeds duur.
Zelfs als de oorlog nu zou worden beëindigd en er geen nieuwe faciliteiten worden geraakt kan het lang duren voordat de prijzen weer terugkeren naar het 'oude' niveau. IEA-topman Fatih Birol heeft het tegenover Bloomberg over twee jaar, aangezien er meer dan tachtig installaties zijn beschadigd. Volgens hem weerspiegelen de huidige hoge prijzen de ernst van de aanbodcrisis zelfs nog niet.
Dreiging van binnenuit
We kunnen in Nederland en Europa niet alleen te maken krijgen crises van buitenaf die invloed hebben op onze toelevering en prijzen, maar we kunnen dichter bij huis ook te maken krijgen met dreiging of sabotage. In een zeer recent rapport van maart 2026 in opdracht van Topsector Energie/Energy Innovation NL staan 32 aanbevelingen van experts om de Nederlandse en Europese energievoorziening versneld onafhankelijker en veiliger te krijgen.
De toon van het rapport ''Autonoom en veilig: hoe Nederland zijn energiepositie kan versterken' is behoorlijk alarmistisch. Het voorwoord van het rapport is geschreven door oud-Commandant der Strijdkrachten Rob Bauer. "Een stabiele energievoorziening draagt bij aan onze afschrikking en helpt dus om oorlog en conflicten te voorkomen. En mochten we dan toch aangevallen worden, dan zal het ons helpen om zo snel mogelijk te winnen. Militairen winnen veldslagen, maar economieën winnen oorlogen. Zonder een stabiele energievoorziening kan Nederland deze periode van grote instabiliteit simpelweg niet succesvol doorstaan. Dit vlijmscherpe rapport laat zien hóe Nederland dat moet doen. Na het lezen ervan kan niemand meer zeggen dat ze niet wisten hoe kwetsbaar we zijn en wat er moet gebeuren om onze energiepositie te versterken", schrijft de oud-Commandant der Strijdkrachten.
Afhankelijkheid van import
De afhankelijkheid van Nederland van Russische energie is sinds de inval in Oekraïne sterk gedaald. In 2021 was dat volgens CBS-cijfers voor 21%, terwijl dat in 2024 nog maar 3% was. We zijn echter afhankelijker geworden van Amerikaanse olie en gas, van 3% tot 24%. Na de VS is Noorwegen de belangrijkste olieleverancier voor Nederland. Er werd in 2024 verder meer olie geïmporteerd uit Kazachstan, Brazilië en Guyana. Nederland is vanaf 2015 afhankelijker geworden van gas uit het buitenland. De grootste stijging was te zien tot 2020. De grootste afhankelijkheid was er in 2024 van de VS (LNG), op de voet gevolgd door Noorwegen (aardgas).
De importafhankelijkheid van gas door experts als meer problematisch bestempeld dan die van olie. Volgens een van de experts die meewerkte aan het rapport, Rene Peters, business director Gas Technology bij TNO, zou het doel van Nederland moeten zijn dat we voor LNG-import niet voor meer dan 20% afhankelijk zijn van één land. Adviseur Strategische Energievraagstukken Edwin Edelenbos geeft in het rapport aan dat de Nederlandse importkloof rond 2010 slechts 20% à 25% bedroeg. Dat is nu 75% tot 80%. "Dat komt grotendeels door het sluiten van het Groningenveld en het overige Nederlandse gaswinningsbeleid. Maar feit is dat Europa ook als geheel niet in zijn eigen energiebehoefte kan voorzien."
Een van de 32 aanbevelingen is om de energietransitie te versnellen. Daarvoor is wel versterking van het elektriciteitsnet vereist. Kernenergie is een manier om onafhankelijker te worden op energiegebied, maar dit is een dure oplossing die veel tijd neemt. Experts raden ook aan om meer strategische voorraden aan te leggen. Niet alleen van olie en gas, maar ook van kritieke grondstoffen en halffabricaten en reserveonderdelen. "Om de importafhankelijkheid van grondstoffen te verkleinen moeten we in samenspraak met de industrie strategische voorraden aanleggen. We hebben hier meer beleid op nodig", aldus Louise van Schaik, onderzoekscoördinator kritieke grondstoffen bij Instituut Clingendael, in het rapport.
Ook het Nederlandse kabinet trekt de conclusie in een Kamerbrief van 20 april 2026 dat de situatie in het Midden-Oosten laat zien dat 'we minder afhankelijk moeten worden van fossiele energie, waardoor we structureel minder blootgesteld zijn aan aanbodschokken van energie'. Het kabinet heeft het over 'weerbaarheid'. Enerzijds moet dat volgens het kabinet gezocht worden in maatregelen die de vraag naar energie verminderen en anderzijds in de overstap naar niet-fossiele energie. "De afhankelijkheid van energie uit andere landen neemt daarmee af. Dit beschermt huishoudens en bedrijven tegen aanbodschokken van energie en maakt ons land weerbaarder in een steeds meer gefragmenteerde wereldorde, zowel op het gebied van handel als veiligheid", aldus het kabinet. Verschillende maatregelen moeten de situatie voor huishoudens en ondernemers verlichten. Voor de land- en tuinbouwsector wordt €25 miljoen vrijgemaakt om afhankelijkheid van energie en kunstmest (bijvoorbeeld door Renure) te verminderen, al is dat volgens BBB-Kamerlid Henk Vermeer een sigaar uit eigen doos omdat dit geld alleen maar naar voren wordt gehaald.
Agrarisch ondernemers werken ondertussen al volop aan het vergroten van hun weerbaarheid tegen prijsschokken van energie. Zie daarvoor ook de andere artikelen in onze energiespecial.
Dit artikel maakt onderdeel uit van de Thema Special Energie. Lees hier de andere artikelen binnen dit thema.
Linda van Eekeres
© DCA Market Intelligence. Op deze marktinformatie berust auteursrecht. Het is niet toegestaan de inhoud te vermenigvuldigen, distribueren, verspreiden of tegen vergoeding beschikbaar te stellen aan derden, in welke vorm dan ook, zonder de uitdrukkelijke, schriftelijke, toestemming van DCA Market Intelligence.
