Opinie Niels van der Boom
Ketensamenwerking werkt alleen bij gelijkwaardigheid
Ketensamenwerking was hét toverwoord op de recent gehouden Aardappeldemodag. Tijdens de presentaties werd hier veel aan gerefereerd. Zo'n samenwerking functioneert alleen wanneer de partijen gelijkwaardig aan elkaar zijn. In de huidige aardappelmarkt is dat niet het geval. De handel is ondoorzichtig en zowel het afgelopen als het huidige seizoen hebben laten zien dat risico's onevenredig verdeeld zijn.
2025/26 en 2026/27 zijn twee memorabele jaren voor de aardappelsector. In het bijzonder voor de teler. Voor het eerst kreeg de Europese sector te maken met verzadiging van de markt en vraaguitval tot gevolg. Daar kwam de bovengemiddeld grote oogst bovenop. Het contrast met het huidig seizoen kan niet groter. Een ongekende areaaldaling werd opgevolgd door een van de droogste en heetste groeiseizoenen die Noordwest-Europa heeft gekend.
Risico's
In jaren met grote extremen is het voor aardappeltelers belangrijk om zich in te dekken tegen prijsrisico's. Met een geëxplodeerde kostprijs is dit belang alleen maar groter geworden. Helaas moet ik concluderen dat de mogelijkheden alleen maar afnemen. Dit hoeft geen probleem te zijn, wanneer de vrije markt naar behoren functioneert.
Bij aardappelen is dit nu niet het geval. In mijn ogen is dit essentieel om de aardappelteelt te behouden. De opbrengstdaling in de EU-4 bedraagt dit jaar 23%, ten opzichte van 2025. Het is hier niet mogelijk om 100% van de aardappelen met een contract vast te leggen. Ook afnemers weten dat. Met het verdwijnen van de tussenhandel én de termijnmarkt, ontbreken schokbrekers die klappen in de markt kunnen opvangen. Ook verwerkers zien dat nu, maar wel te laat.
In bijna iedere presentatie tijdens de Aardappeldemodag werd het woord ketensamenwerking gebruikt. Of het nu ging om veredeling, gewasbescherming, onderzoek of afzet. Met een samenwerking is niets mis. Laten we tegelijkertijd niet blind zijn voor de realiteit. De EU-4 telt een tiental middelgrote tot grote verwerkers voor fritesaardappelen. In 2020 stonden daar volgens Eurostat 88.550 aardappeltelers tegenover. Dit is inclusief pootgoed- en zetmeeltelers, maar het aantal blijft groot.
Utopie
Om vandaag de dag te denken dat honderden of zelfs duizenden telers overeenstemming kunnen bereiken over bijvoorbeeld een aardappelprijs, is een utopie. Met het toenemen van de schaalvergroting nemen de verschillen tussen bedrijven alleen maar toe. Wat de een als acceptabel ziet, is voor zijn buurman niet reëel. Dan hebben we het nog niet eens over regio- en cultuurverschillen.
De tien aardappelverwerkers, waarvan er zes multinationals zijn, hebben dit probleem niet. Het is op zijn zachtst gezegd opvallend dat week na week standvastig dezelfde aardappelprijs wordt genoteerd, zonder dat afnemers hier onderling overleg over hebben. We zagen het vorig jaar en dit seizoen opnieuw. In Nederland, waar de producenten wel inbreng hebben, zie je dat de prijzen wel fluctueren. Inbreng vanuit de telers is een must.
Rust
Ondanks dat we dit jaar kunnen spreken van een aardappel(productie)crisis, bewegen de marktprijzen niet of nauwelijks. Dat brengt telers in vertwijfeling over het marktverloop voor dit seizoen. Zeer onterecht. Buiten lijkt het rustig, maar in de fabrieken draaien de lijnen door. Vermeende topvoorraden frites zijn volgens insiders grotendeels verdwenen.
De Franse industrie verwerkte vorig seizoen een recordhoeveelheid van 1,938 miljoen ton aardappelen. Hiervan werd slechts 25.000 ton (1,3%) vrij aangekocht. Zelfs nu het tekort aan vroege aardappelen is opgevuld met oude oogst, zijn volgens cijfers van de Franse industrie deze zomer slechts 6.000 ton vrije aardappelen aangekocht. In Nederland hebben we een soortgelijke situatie eerder gezien, waarbij op het inmiddels ter ziele gegane Platform AardappelTransacties (PAT) niet alle aangekochte partijen werden ingebracht.
Dit geeft telers het gevoel dat niet alle informatie publiekelijk wordt gedeeld. Ik durf te stellen dat het vertrouwen in de afnemers bijzonder laag is, afgaande op de vele conversaties die ik met Europese aardappeltelers heb. Aardappelen die niet tijdig zijn opgehaald, het onder druk zetten om afspraken te maken, contractvolumes en prijzen reduceren of verbieden dat transacties worden ingediend. Het zijn slechts enkele voorbeelden die de revue passeren.
Met dit in het achterhoofd ben ik over een ketensamenwerking somber gestemd. Het spel wordt keihard gespeeld. Genoeg telers kregen begin dit jaar te horen dat zij geen contract meer kregen - soms na jaren goed zakendoen - of plots veel minder volume konden vastleggen. Dat heeft het vertrouwen geen goed gedaan. Er zijn genoeg telers die mee willen 'spelen', maar dan moeten de spelregels wel voor iedereen helder zijn en worden nageleefd.
Hulp
Met louter wijzen kom je niet verder. Een samenwerking met collega's is dan misschien toch de enige oplossing. Niet direct op nationaal niveau, maar in de eigen regio denk ik. Misschien komt hulp uit een onverwachte hoek. De Europese Commissie is al langer bezig om de onderhandelingspositie van boeren te verbeteren. Dit kan erin resulteren dat je als teler een uitzonderingspositie krijgt om gemaakte afspraken te wijzigen. Hoe dat in de praktijk uitpakt, moet nog blijken. Veel is onduidelijk. In Nederland hebben belangenbehartigers al een voorzet genomen, door zelf de inkoopvoorwaarden van de verwerkende industrie tegen het licht te houden.
Afnemers bekijken het met argusogen. Ook zij realiseren zich dat de aardappelteelt in de EU-4 op een kantelpunt staat. Grote veranderingen zijn nodig om de teelt toekomstbestendig te maken. Met een tarweprijs die inmiddels 30% hoger staat dan aan de start van dit jaar, valt er straks weer iets te kiezen. Europese telers hebben dit voorjaar laten zien dat zij niet tegen iedere prijs aardappelen telen. Dat zijn afnemers niet vergeten. In 2027 hebben de fabrieken iedere aardappel weer nodig. Een prima onderhandelingspositie lijkt me.
Niels van der Boom
© DCA Market Intelligence. Op deze marktinformatie berust auteursrecht. Het is niet toegestaan de inhoud te vermenigvuldigen, distribueren, verspreiden of tegen vergoeding beschikbaar te stellen aan derden, in welke vorm dan ook, zonder de uitdrukkelijke, schriftelijke, toestemming van DCA Market Intelligence.
